Shǔqúcǎo, the precious weed in Chinese Ghost Festival

Today (28 Aug 2015) is the Chinese Ghost Festival day in Thailand, so I think I could write about some plant that relate to this festival.

The Chinese Ghost festival day is the day Chinese people believe that the spirits includes their ancestors come out from the netherworld to the human world. So it’s the important task to prepare food to offer them when they’re arriving. The most common food used in this festival is the pyramid-shape stuffed dough.

Originally, this stuffed dough’s pastry is mixed with some kind of weed known as shǔqúcǎo or Gnaphalium affine, a member in Compositae family. This plant is a kind of nativecudweed in East Asia region. Due to its peasant aroma, shǔqúcǎo was used in many Chinese cuisine, both food and sweets. It also contains numerous benefits as the medicinal herb, for example, it is traditionally used as antitussive, expectorant, febrifuge.

Gnaphalium spp., Phu Thap Boek, Phetchabun province.

Although it is the native plant in East Asia region, shǔqúcǎo can be found at high attitude region in Thailand, too. However, there is no official Thai name given to this plant until the present day. Other Gnaphalium plants found in Thailand (G. hypoleucum and G. polycaulon) also don’t have Thai name.

ฉื่อคัก วัชพืชเลอค่าประจำเทศกาลสารทจีน

เนื่องจากวันนี้ (28 ส.ค. 58) เป็นวันสารทจีน เลยขอเขียนอะไรจีน ๆ หน่อยก็แล้วกันครับ

ตามความเชื่อแล้ว วันสารทจีนเป็นวันที่ประตูยมโลกเปิดออกให้วิญญาณของผู้วายชนม์ทั้งหลายได้หวนคืนกลับสู่โลกมนุษย์อีกครั้งในรอบปี ในวันนี้วิญญาณบรรพชนจะได้กลับมาเยี่ยมเยือนบุตรหลาน จึงเป็นธรรมเนียมที่บุตรหลานจะต้องตระเตรียมของเซ่นไหว้บรรพชนของตนกันให้ครบทั้งคาวหวาน หนึ่งในของไหว้ที่ขาดไปไม่ได้ คือขนมเทียนนั่นเอง

ตามตำรับดั้งเดิมแล้วตัวแป้งขนมเทียนนั้นจะผสมหญ้าชนิดหนึ่งลงไปด้วย คือหญ้าที่มีนามว่า "ฉื่อคัก" พืชชนิดนี้มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Gnaphalium affine เป็นพืชที่อยู่ในวงศ์เดียวกันกับพวกทานตะวัน พืชชนิดนี้มีสรรพคุณทางยามากมาย ในฐานะสมุนไพรแล้วมีการนำไปใช้เป็นยาแก้ไอ ขับเสมหะ ลดไข้ ปวดตามข้อ แก้ตกขาวและอื่น ๆ เนื่องจากมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว จึงมีการนำไปผสมในอาหารหลายชนิด อาหารที่มีฉื่อคักเป็นส่วนประกอบที่โด่ดังคือ ฉื่อคักก้วย ซึ่งถือเป็นขนมเก่าแก่ของแต้จิ๋วที่ปัจจุบันยังคงพอหาทานได้ในย่านคนจีน เช่นในเยาวราชเป็นต้น

ดอกพืชตระกูลฉื่อคัก ภูทับเบิก จ. เพชรบูรณ์

พืชชนิดนี้พบเจอเป็นพืชท้องถิ่นในประเทศแถบเอเชียตะวันออก แต่สามารถพบเจอเป็นพืชพื้นถิ่นในแถบภูเขาสูงในไทยได้ด้วยเช่นกัน แต่ ณ ขณะนี้ยังไม่มีชื่อไทยอย่างเป็นทางการให้แก่พืชชนิดนี้ ถึงแม้ในบางท้องถิ่นมีการเรียกว่า หนาดคำน้อยก็ตาม

อนึ่ง พืชในสกุลนี้ที่พบเป็นพืชท้องถิ่นในไทยมีด้วยกันสามสายพันธุ์ คือ Gnaphalium affine, Gnaphalium hypoleucum และ Gnaphalium polycaulon ซึ่งทั้งสามชนิดนี้ล้วนแล้วแต่ยังไม่มีชื่อไทยอย่างเป็นทางการครับ

Kalamet (Chan), from the cosmetic to the executed tool

The previous Thanaka topic was mentioned about Kalamet, as a part of Thai traditional cosmetic as well as thanaka. This time I’d like to write about the Kalamet itself.

Kalamet or in Thai “Chan” is a plant with the scientific name Mansonia gagei, a member of Sterculiaceae family. It is the native species of the South-Eastern Asia continent. In the ancient time, this plant is valuable merchandise, because of its aromatic heartwood. The trading of Kalamet in that time was authorized only by the government, in other words, by the Royal families. It also is traditional use as folk medicine as cardiac stimulant, antivertigo, antiemitic, antidepressant and refreshment agents.

 Mansonia gagei flower (Pictures from the website of  the Forest Herbarium
 Department of National Parks,Wildlife and Plant Conservation, Bangkok, Thailand.)

Since Kalamet is high value, it was used in numerous ways especially for building. The highest use of kalamet in building was at Vientiane, Laos. This city was originally called “Viang Tai Mai Chan”, which means “The city that the fences were built from the Chan wood” – indicating that the fences of this town once were built from the wood of Mansonia gagei.

Set aside from the cosmetic, medicine and building, the kalamet is also used as executed tool for the Nobles. It’s the traditional custom in this country that the blood of the Nobles must not be spilled since it’s like the bad omen for the whole country. Because of this custom, when the Nobles were sentenced to death. They were executed by smashing with a bunch of kalamet wood until they died. This custom also found in Myanmar. The difference is that, in Myanmar, the Noble men were executed by smashing with kalamet wood behind their necks while the women were smashed at the front, to crush their Adam’s apple.

Kalamet is also used after the death, too. Originally, it was used as firewood for the Nobles and Royals. After the decreasing of the kalamet in Thailand, the use of the whole kalamet wood is change. The kalamet wood was cut to the slim pieces and then weaved in a shape of the, and was used in the funeral instead of the whole kalamet wood. This tool (called “dok-mai-chan”) is used until today; even the material is not the kalamet wood anymore. The use of dok-mai-chan is spreading and accepted to the lower class people. Nowadays, dok-mai-chan is used in most of the funeral in Thailand, including my mother's.

จันทน์ จากเครื่องหอมสู่เครื่องประหารเจ้าขุนมูลนาย

ครั้งก่อนเขียนถึงทานาคาหรือกระแจะไว้ แล้วมีการกล่าวถึงไม้จันทน์ในรูปของกระแจะจันทร์เอาไว้ เห็นว่าถ้าไม่เขียนถึงไม้จันทน์ด้วยก็จะไม่ครบจบถ้วนกระบวนความ เลยเขียนเรื่องไม้จันทน์แยกไว้อีกหนึ่ง

ไม้จันทน์ หรือชื่อทางการคือจันทน์ชะมดนั้น มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Mansonia gagei เป็นพืชในวงศ์ Sterculiaceae เป็นไม้ท้องถิ่นของไทยและประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แห่งนี้ ในอดีต (รวมถึงในปัจจุบัน) จัดเป็นสินค้าเศรษฐกิจราคาแพง ชนิดที่รัฐบาล (ในสมัยนั้นคือราชวงศ์) เป็นผู้ผูกขาดการค้าเอาไว้แต่เพียงผู้เดียว ด้วยไม้จันทน์นั้นมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว ซึ่งมาจากน้ำมันหอมระเหยในแก่นไม้ ในทางยาแล้วมีการนำไปใช้เป็นยาหอมบำรุงหัวใจ แก้วิงเวียน แก้คลื่นไส้อาเจียน เป็นยาระงับประสาทและกระตุ้นความสดชื่นให้แก่ร่างกาย

ต้นจันทน์ (ภาพจากก website ของสำนักงานหอพรรณไม้ สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช,
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช)

ด้วยไม้จันทน์เป็นไม้เนื้อดีมีกลิ่นหอม จัดเป็นของสูงในสมัยก่อนจึงนิยมนำไปสร้างตำหนักราชวังต่าง ๆ เมืองที่มีการนำไม้จันทน์ไปสร้างสิ่งปลูกสร้างมากที่สุดในประวัติศาสตร์คือเมืองเวียงจันทน์ สมัยก่อนเวียงจันทน์มีชื่อเต็มว่า "เวียงต้ายไม้จันทน์" แปลได้ว่าเมืองที่มีรั้วกำแพงเมืองทำด้วยไม้จันทน์ เมื่อเวลาผ่านไปชื่อเมืองก็ถูกเรียกกร่อนลงจนเหลือเพียงเวียงจันทน์

นอกจากใช้ในทางสิริมงคล เช่นสร้างเมืองหรือเครื่องสำอางแล้ว ไม้จันทน์ยังเกี่ยวข้องกับทางอวมงคลด้วย ด้วยถูกใช้เป็นเครื่องประหารชีวิตบรรดาเจ้านายชั้นสูงทั้งหลายอีกด้วย ด้วยเป็นธรรมเนียมว่าเชื้อพระวงศ์นั้นห้ามกระทำให้เลือดตกยางออกหยดลงแผ่นดิน จะบังเกิดเป็นอุบาทว์แก่ชาติบ้านเมือง จึงต้องสำเร็จโทษด้วยการทุบเพื่อมิให้เกิดบาดแผลขึ้น ธรรมเนียมนี้มีปรากฏในพงศาวดารพม่าด้วยเช่นกัน โดยทางพม่านั้นหากจะประหารเจ้านายบุรุษให้ทุบด้วยท่อนจันทน์ที่ท้ายทอย หากเป็นเจ้านายฝ่ายหญิงให้ทุบด้านหน้าให้กระเดือกแตก

นอกจากใช้เป็นเครื่องประหารแล้ว ไม้จันทน์ยังใช้ประกอบในพิธีศพต่อไปอีกด้วย โดยไม้จันทน์นั้นดั้งเดิมถูกใช้เป็นฟืนเผาพระบรมศพเท่านั้น ต่อมาในยุครัตนโกสินทร์ จำนวนไม้จันทน์มีให้ใช้ลดลง จึงมีผู้คิดประดิษฐ์นำไม้จันทน์มาฝานบาง ๆ ก่อนจะถักสานให้ออกมามีรูปร่างสวยงามเป็นดอกไม้ แล้วเรียกกันว่าดอกไม้จันทน์ ดอกไม้จันทน์นี้มีใช้กันแพร่หลายตกทอดมาจนถึงในปัจจุบันกัน แม้ในปัจจุบันจะใช้วัสดุอื่น ๆ ในการทำแทนไม้จันทน์แล้วก็ยังคงเรียกขานกันว่าดอกไม้จันทน์อยู่ เป็นมรดกตกทอดจากบรรพบุรุษมาถึงปัจจุบันนั่นเอง

จากข้างต้น จะเห็นได้เลยว่าไม้จันทน์นั้นเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของคนไทยแต่โบราณ จนถึงปัจจุบันจริง ๆ

Thanaka (Kra-chae), the traditional UV protection cosmetic

Last winter, I had a chance to backpacking to Myanmar for the second time in my life, since the first time is in the summer two years ago (For about my traveling experience to Myanmar, I’ll find a chance to write in this blog in near future.).

One famous thing in Myanmar is the beauty of Myanmese women. The elegant skin of Myanmese girls was told since the ancient era, even  in Thailand there is a idiom described as “she who has Myanmese’s skin and Indian’s eyes” – indicating that the skin like Myanmese people and the brighten-rounded eye like Indian people is the ideal of beauty in Thailand in the ancient time. The secret of the Myanmese-stype beauty is, of course, the magnificent cosmetic called “Thanaka”

Thanaka is the wood powder originally made from the Rutaceous plant named Naringi crenulata (synonym: Hesperethusa crenulata). However, current thanaka available in the market is also made from other plant in Rutaceae family, for example, Murraya spp. and Limonia acidissima or the wood-apple. 

Compressed thanaka powder from Bogyoke Aung San Market, Yangon, Myanmar.

Thanaka (as Naringi crenulata wood) is interested from its UV protecting effect, as well as antioxidant and anti-acne activities. No wonder why Myanmese people have smooth and silky skin since most of them always use thanaka. Moreover, some plants that are used to made thanaka product like Limonia acidissima also contain antioxidant and anti-acne activities, although there is no comparative report between them that which one is the best to be a thanaka.

Myanmese girl with leaves-figure thanaka on her cheek,
Kuthodaw Pagoda, Mandalay, Myanmar.

Thanaka is also the main cosmetic used in Thailand since a long time, but we know in the name of “Kra-chae”. In the traditional way of use in Thailand, thanaka is mixed with sandalwood or Kalamet and other stuff and then called “Kra-chae-chan”. This cosmetic was widely used in the past, even mentioned in numerous literature and folklore. Nowadays, Kra-chae-chan is not more than a rumor or a legend that cannot be existed in the present time. Thai people ignore local Kra-chae in their hometown and travel abroad to Myanmar, just to buy Thanaka back to sell in their country. What a shame!

ทานาคา เครื่องประทินผิวป้องกันรังสียูวีมาแต่โบราณกาล

เมื่อปีกลาย ผมได้มีโอกาสไปเที่ยวประเทศพม่าเป็นครั้งที่สอง (ครั้งแรกคือสองปีก่อนหน้านี้) โดยครั้งนี้เป็นการเที่ยว backpack เข้าลึกไปยังใจกลางประเทศพม่า โดยจุดหมายคือเมืองมัณฑะเลย์และพุกาม (เรื่องประสบการณ์เที่ยวพม่านั้นจะเขียนถึงในโอกาสถัด ๆ ไปครับ)

แน่นอนเมื่อพูดถึงพม่าแล้วสิ่งหนึ่งที่จะนึกถึงได้เลยคือความงามแบบสาวพม่า ชาวพม่านั้นขึ้นชื่อเรื่องผิวงามมาแต่ครั้งโบราณจนมีคำพังเพยเอ่ยถึงความงามของอิตถีเพศเอาไว้ว่า “ผิวพม่า นัยน์ตาแขก” คือผิวเนียนสวยแบบสาวพม่า และมีตากลมโตสุกใสแบบสาวแขก หนึ่งในเคล็ดลับความงามของสาวพม่านั้นเกิดจากเครื่องประทินโฉมที่ชาวพม่าใช้กันในเกือบทุกครัวเรือน นั่นคือ “ทานาคา” นั่นเอง (ไม่ใช่ครีมสเตียรอยด์ทาฝ่าเท้าที่มีโฆษณาทางเนตว่าเป็นครีมพม่าแต่อย่างใดนะครับ)

ทานาคา หรือ Thanaka นั้นเป็นผงเนื้อไม้ ดั้งเดิมเลยทำจากเนื้อไม้ของต้นที่มีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Naringi crenulata หรือ Hesperethusa crenulata ซึ่งเป็นพืชในวงศ์ Rutaceae หรือวงศ์ส้มมะนาวนั่นเอง อย่างไรก็ตามทานาคาที่มีวางจำหน่ายในปัจจุบันนั้นมีการนำไม้ในวงศ์ Rutaceae อื่น ๆ มาทำด้วย อาทิพืชในสกุลแก้วหรือมะขวิดเป็นต้น 

ทานาคาอัดแท่ง ซื้อจากตลาดสก็อต ย่างกุ้ง ประเทศพม่า

ทานาคานั้นได้รับความสนใจในหมู่นักวิจัยเนื่องจากตัวเนื้อไม้ของ Hesperethusa crenulata นั้นมีสรรพคุณป้องกันนรงสียูวีที่ไปทำลายชั้นคอลลาเจนใต้ผิวหนังได้ นอกจากนี้ยังมีฤทธิ์เป็นสารต้านอนุมูลอิสระและช่วยป้องกันการเกิดสิวได้อีกด้วย นับว่าทานาคานั้นเป็นเครื่องประทินผิวที่เหมาะกับเมืองร้อนเช่นในแถบเอเชียอาคเนย์นี้จริง ๆ อนึ่งพืชในสกุลแก้วกับมะขวิดที่มีการนำมาทำเป็นทานาคาด้วยนั้นก็มีฤทธิ์รักษาผิวและต้านอนุมูลอิสระด้วยเช่นกัน แต่ยังไม่มีการเปรียบเทียบว่าใครมีฤทธิ์ดีกว่ากัน

เด็กสาวพม่าทาทานาคา ถ่ายที่วัดกุโสดอ มัณฑะเลย์

ไม่เพียงแต่ในพม่าเท่านั้น ทานาคายังมีการใช้เป็นเครื่องประทินโฉมในเมืองไทยมาแต่ครั้งโบราณ โดยคนไทยนั้นจะรู้จักกันในชื่อกระแจะ โดยจะนำไปผสมกับไม้จันทน์เพื่อเพิ่มกลิ่นหอมและเรียกรวมกันว่ากระแจะจันทน์ ดังปรากฏในวรรณคดีเรื่องขุนช้างขุนแผนว่า “ซับเหงื่อด้วยเนื้อสไบนาง กระแจะจวงจันทน์นางละลายทา” กระแจะนั้นจึงอยู่คู่กับความงามของสาวไทยมาแต่ครั้งโบราณแล้วนั่นเองครับ

Mon-Tha, the imported Buddha-history tree

One of the important plants in the Buddha history, although less known compared to Bodhi tree or Sal tree, is the Mon-Tha tree – a celestial plant. According to the Buddha history, this plant is growing on the heaven and cannot be found on earth. Its flower would fall down to the earth only in eight Buddha-related important events, including when the Buddha reaching the nirvana. The Buddha history also informed that, after the Buddha reachind nirvana for seven days, Mahakasyapa and other sangha were going to Kusinara to grant the audience to the Buddha. Before reaching Kusinara, they saw a man carrying Mon-Tha flower as umbrella to protect the sunlight, so they knew that the Buddha was already reaching the nirvana.

In this present in Thailand, the Mon-Tha name was given to one kind of plant which is known as Egg Magnolia (Talauma candollei, synonym Magnolia liliifera), one of the magnolia plants that resemble of Dwarf Magnolia (Magnolia coco), except that the Egg magnolia has yellow petal while Dwarf magnolia is white. 

Mon-Tha flower, Wat Phra Kaew, Chiang Rai province.

However, Egg Magnolia is not the native plant in Thailand territory (the native Magnolia liliifera in Thailand is the variation obovata (Korth.) Govaerts, known as Boon-Tha in Thai). The native habitat and how the Egg Magnolia came in Thailand are still unclear. One hypothesis indicated that this plant might come from Java (currently Indonesia) and pass through Thailand from the south part of Thailand. This hypothesis was supported by the information in Enau, a Thai literature based on an Indonesian literature “Hikayat Panji Semirang”. In one chapter of Enau, it informed that the Egg Magnolia was firstly come from Java.

Moreover, there are some Thai native plants contain “Mon-Tha” in their name, Mangnolia garrettii (Mon-Tha-Doi) and Magnolia hookeri (Mon-Tha-Ang-Khang). These plants might be the Mon-Tha in the Buddha history. However, the current official “Mon-Tha” is Egg Magnolia tree.

มณฑา ไม้ในพุทธประวัติที่นำเข้าจากต่างแดน

ดังที่ได้กล่าวไปในบทความก่อนหน้าว่าเรื่องราวในพุทธประวัตินั้นมีเรื่องราวที่เกี่ยวพันกับพรรณไม้หลากชนิด หนึ่งในพรรณไม้ที่มีความสำคัญในพุทธประวัติที่ไม่ค่อยเป็นที่รู้จักกันนักคือมณฑา ตามพุทธประวัติแล้วดอกมณฑานั้นเป็นไม้สวรรค์ไม่มีอยู่บนโลกมนุษย์ จะอุบัติร่วงหล่นลงมายังโลกในวาระสำคัญ 8 ประการเท่านั้น คือ ยามเมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงมาจุติยังครรภ์มารดา ยามประสูติ ยามเสด็จออกผนวช ยามตรัสรู้ ยามตรัสปฐมเทศนา ยามทำยมกปาฏิหาริย์ ยามเสด็จกลับจากเทวโลก และยามเสด็จดับขันธ์ปรินิพพาน 

หนึ่งในเหตุการณ์ที่มีการกล่าวถึงดอกมณฑา คือยามพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธ์ปรินิพพานแล้วเป็นเวลา 7 วัน พระมหากัสสปะได้เดินทางมาเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ระหว่างทางพบชาวเมืองกุสินาราเดินถือดอกมณฑาเสียบไม้ใช้ต่างร่มบังแดด จึงทราบขึ้นได้ในบัดดลว่าสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จดับขันธ์ปรินิพพานเป็นที่เรียบร้อยแล้ว

ในปัจจุบัน นามของดอกมณฑานั้นถูกนำมาตั้งเป็นพรรณไม้ชนิดหนึ่งในโลกมนุษย์ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Talauma candollei หรือ Magnolia liliifera ดอกมณฑาเป็นไม้ในตระกูลแมกโนเลียที่มีลักษณะคล้ายยี่หุบ คือยามบานดอกจะไม่บานเต็มที่เหมือนแมกโนเลียชนิดอื่น ๆ ต่างกันที่ยี่หุบนั้นมีกลีบดอกสีขาว ส่วนมณฑานั้นมีกลีบดอกสีเหลืองทอง

ดอกมณฑา ถ่ายที่วัดพระแก้ว จ.เชียงราย

อย่างไรก็ดี มณฑานั้นมิได้เป็นไม้ท้องถิ่นของประเทศไทยมาแต่เดิม (Magnolia liliifera ที่เป็นไม้พื้นเมืองของไทยนั้นจะเป็น variation obovata (Korth.) Govaerts มีชื่อไทยว่าตองแข็งหรือบุณฑา) ส่วนถิ่นกำเนิดดั้งเดิมของมณฑานั้นยังไม่เป็นที่แน่ชัด แต่สันนิษฐานว่าน่าจะแพร่เข้ามาในไทยทางภาคใต้จากอินโดนีเซีย ด้วยมีบันทึกในบทละครเรื่องอิเหนา ที่นำเค้าโครงเรื่องมาจากวรรณคดีของอินโดนีเซียมีกล่าวถึงมณฑาไว้ว่า “ต้นมณฑามาแต่แขกแรกมี” จึงสันนิษฐานว่าชาวไทยน่าจะนำเข้ามณฑามาจากอินโดนีเซียนั่นเอง

อนึ่ง มีไม้พื้นถิ่นของไทยบางชนิดที่มีนามมณฑาอยู่ในชื่อเช่นกัน ได้แก่มณฑาดอย (Mangnolia garrettii) และมณฑาอ่างขาง (Magnolia hookeri) เนื่องจากลักษณะของดอกมณฑาสวรรค์ที่มีบรรยายในพุทธประวัตินั้นไม่แน่ชัด จึงอาจเป็นได้ว่า "มณฑา" ในพุทธประวัตินั้นอาจจะเป็นหนึ่งในไม้สองชนิดนี้ก็เป็นได้ อย่างไรก็ตามในปัจจุบันหากเอ่ยถึง "มณฑา" แล้วก็จะนับเฉพาะพืชที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Magnolia liliifera เท่านั้น